پوسته پوسته شدن انگشتان دست: علت، درمان خانگی و پماد مناسب
درمان خانگی پوسته شدن انگشتان دست سه کار اصلی دارد: دست‌ها را با آب ولرم و شوینده‌ی ملایم بدون عطر بشویید، بلافاصله بعد از هر بار شستن کرم یا پماد مرطوب‌کننده بزنید و هنگام کار با آب و شوینده دستکش بپوشید. شب‌ها لایه‌ی ضخیمی از پماد بمالید و دستکش نخی بپوشید تا مرطوب‌کننده تا صبح روی پوست بماند. پوسته‌ها را نکنید.
بیشتر پوسته‌ریزی‌های انگشت از خشکی و تحریک پوست با آب، صابون و شوینده‌ها شروع می‌شود؛ اگزمای دست مزمن حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت را درگیر می‌کند. اما اگر پوسته‌ریزی با تاول‌های ریز، خارش شدید، ترک دردناک، چرک یا تب همراه است، یا فقط یک دست را گرفته، علت ممکن است اگزمای دیس‌هیدروتیک، قارچ یا پسوریازیس باشد که درمانشان با هم فرق دارد و پماد اشتباه می‌تواند تشخیص را عقب بیندازد.
درمان خانگی پوسته شدن انگشتان دست چیست؟
هدف درمان خانگی این است که سد محافظ پوست فرصت ترمیم پیدا کند: تماس با عامل خشک‌کننده کم شود و رطوبت داخل پوست حبس شود. این کارها را هر روز انجام دهید:
- شستن درست: آب ولرم، نه داغ؛ شستن همیشگی با آب ولرم به پیشگیری از شعله‌ور شدن اگزما کمک می‌کند. به‌جای صابون معمولی از شوینده‌ی ملایم بدون عطر یا یک جایگزین صابون (مثلاً همان مرطوب‌کننده) استفاده کنید و دست‌ها را با حوله‌ی تمیز به‌آرامی خشک کنید، به‌خصوص لای انگشتان.
- مرطوب‌کننده در زمان درست: وقتی پوست هنوز کمی نم دارد؛ یعنی بلافاصله بعد از هر بار شستن دست، بعد از حمام و هر وقت پوست احساس خشکی کرد. اثر مرطوب‌کننده کوتاه است و باید چند بار در روز تکرار شود.
- کرم یا پماد به‌جای لوسیون: کرم و پماد برای پوست خشک مؤثرترند؛ لوسیون آب زیادی دارد و در اگزمای دیس‌هیدروتیک می‌تواند وضع را بدتر کند. محصول بدون عطر انتخاب کنید.
- انگشتر را دربیاورید: پیش از شستن دست و مالیدن کرم، تا صابون و کرم زیر انگشتر نماند.
- دستکش: برای ظرف‌شستن و کار با مواد شوینده دستکش ضدآب بپوشید، ترجیحاً با آستر نخی یا یک دستکش نخی زیر آن. روی پوست آسیب‌دیده، دستکش ضدآب را تا حد ممکن کوتاه و ترجیحاً نه بیش از ۲۰ دقیقه نگه دارید؛ عرق زیر دستکش پوست ملتهب را بدتر می‌کند.
- ضدعفونی به‌جای شستن مکرر: برای کسانی مثل کادر درمان که باید مدام دست را ضدعفونی کنند، وقتی دست آلودگی ظاهری ندارد، محلول الکلی ضدعفونی از شستن مکرر با آب و صابون کمتر پوست را تحریک می‌کند.
- حمام کوتاه: دوش را به ۵ تا ۱۰ دقیقه با آب ولرم محدود کنید.
- هوای سرد و خشک: بیرون از خانه دستکش بپوشید و در خانه، به‌ویژه هنگام خواب، از دستگاه رطوبت‌ساز استفاده کنید و آن را مرتب تمیز کنید.
- پوسته را نکنید و تاول را نترکانید: پوستِ روی تاول لایه‌های زیرین را در برابر عفونت محافظت می‌کند.
درمان فوری پوسته پوسته شدن دست: از امشب چه کنیم؟
درمانی که پوسته را یک‌شبه از بین ببرد وجود ندارد، ولی بهبود معمولاً با دو کار شروع می‌شود: قطع تماس با عامل تحریک‌کننده (شوینده، حلال، خیس ماندن طولانی دست) و «پانسمان شبانه» با پماد. شب بعد از شستن دست، لایه‌ی ضخیمی از پماد مرطوب‌کننده (مثلاً وازلین) بمالید و دستکش نخی بپوشید تا پماد روی پوست بماند. در طول روز کرم را ترجیح دهید، چون چربی کمتری دارد و کار با دست را سخت نمی‌کند.
یک نکته‌ی ایمنی: پمادهای پایه‌نفتی خالص مثل وازلین آتش‌گیرند؛ با دست یا دستکش آغشته به پماد نزدیک شعله‌ی گاز یا سیگار نروید.
اگر پوست علاوه بر پوسته، قرمز و خارش‌دار است، یعنی التهاب هم دارد و مرطوب‌کننده به‌تنهایی کافی نیست. در بخش بعد آمده که کدام کرم برای چه حالتی است.
کدام پماد برای پوسته پوسته شدن انگشتان دست مناسب است؟
«بهترین پماد» برای همه وجود ندارد؛ پماد مناسب را علت پوسته‌ریزی تعیین می‌کند. برای خشکی ساده، پماد یا کرم مرطوب‌کننده‌ی بدون عطر کافی است؛ برای پوسته‌ی ضخیم کف دست و نوک انگشتان، کرم حاوی اوره یا لاکتیک اسید؛ برای پوست ملتهب و خارش‌دار، کرم کورتون؛ و برای قارچ فقط کرم ضدقارچ. انتخاب اشتباه، مثل زدن کورتون روی قارچ، درمان را عقب می‌اندازد.
| ترکیب | چه می‌کند | مناسب برای | نکته |
| وازلین (پترولاتوم) | لایه‌ی چرب و نفوذناپذیر روی سطح پوست می‌سازد و از دست رفتن آب از پوست را کم می‌کند | پوست خیلی خشک و ترک‌خورده، پانسمان شبانه | چرب و آتش‌گیر است |
| گلیسیرین | رطوبت‌گیر است؛ آب را جذب می‌کند و در لایه‌ی سطحی پوست نگه می‌دارد | کرم دست روزانه | در کرم‌های دست روزمره رایج است |
| سرامید | از اجزای مهم چربی‌های بین سلول‌های لایه‌ی سطحی پوست است؛ به کرم‌های سد پوست افزوده می‌شود تا به ترمیم سد پوست کمک کند | اگزمای دست، پوست آسیب‌دیده از شستن زیاد | معمولاً در کرم‌های «ترمیم‌کننده‌ی سد پوست» هست |
| اوره | هم پوست را آبرسانی می‌کند و هم لایه‌ی ضخیم پوست را نرم و جدا می‌کند (اثر کراتولیتیک) | پوسته‌ی ضخیم کف دست و نوک انگشت، کراتولیز اکسفولیاتیو، پسوریازیس کف دست | فرآورده‌های اوره از ۳ تا ۴۰ درصد ساخته می‌شوند و انتخاب غلظت به بیماری و شدت آن بستگی دارد؛ روی پوست خراشیده یا ترک‌خورده می‌سوزد |
| لاکتیک اسید | از گروه آلفا هیدروکسی اسیدها و رطوبت‌گیر است؛ آب را در لایه‌ی سطحی پوست نگه می‌دارد | پوسته‌ریزی مکرر کف دست | در کراتولیز اکسفولیاتیو، کرم دست حاوی اوره یا لاکتیک اسید توصیه می‌شود |
| هیدروکورتیزون ۱٪ | کورتون ضعیف؛ خارش و التهاب را موقتاً کم می‌کند | اگزما و درماتیت خفیف ناشی از صابون، شوینده یا زیورآلات | معمولاً روزی یک یا دو بار و در لایه‌ی نازک؛ بیش از ۷ روز بدون نظر پزشک یا داروساز ادامه ندهید؛ برای کودک زیر ۱۰ سال فقط با نظر پزشک یا داروساز؛ روی ضایعه‌ی قارچی نزنید |
| کرم ضدقارچ | عامل قارچی را از بین می‌برد | فقط قارچ دستِ تأییدشده | ممکن است تا حدود ۴ هفته لازم باشد؛ دوره را کامل کنید، حتی اگر ضایعه زودتر خوب شد. فرآورده و مدت را از پزشک یا داروساز بپرسید |
کورتون‌های ضعیف روی پوست ضخیم کف دست معمولاً اثر کافی ندارند و در اگزمای کف دست اغلب کورتون قوی‌تری لازم است که فقط با تجویز پزشک مصرف می‌شود. در موارد شدید یا مقاوم، پزشک ممکن است درمان‌های دیگری مثل داروهای خوراکی یا نوردرمانی را در نظر بگیرد.
علت پوسته پوسته شدن انگشتان دست چیست؟
شایع‌ترین علت، خشکی و تحریک پوست در اثر تماس مکرر با آب، صابون، شوینده‌ها و حلال‌هاست (اگزمای تحریکی دست). علت‌های شایع دیگر حساسیت تماسی، اگزمای دیس‌هیدروتیک، کراتولیز اکسفولیاتیو، قارچ، پسوریازیس و آفتاب‌سوختگی‌اند. علت‌های کمتر شایع ولی مهم‌تر هم وجود دارد: کمبودهای تغذیه‌ای، عفونت‌هایی مثل مخملک و سندرم شوک توکسیک، واکنش شدید دارویی و بیماری کاوازاکی در کودکان.
| علت | محل شایع | نشانه‌ی کلیدی | اقدام |
| اگزمای تحریکی (شستن زیاد، شوینده) | بخش‌هایی از دست که بیشتر با آب و شوینده تماس دارند | خشکی، ترک و سوزش؛ در کسانی که دستشان مدام خیس است | مراقبت خانگی بالا |
| حساسیت تماسی (آلرژیک) | محل تماس با ماده | خارش و قرمزی چند ساعت تا چند روز بعد از تماس با نیکل، مواد آرایشی یا لاستیک | پیدا کردن ماده‌ی مقصر؛ مراجعه به پزشک |
| اگزمای دیس‌هیدروتیک | کف دست و کناره‌ی انگشتان | تاول‌های ریز بسیار خارش‌دار، بعد خشکی، پوسته و ترک | مراجعه به پزشک |
| کراتولیز اکسفولیاتیو | کف دست و انگشتان | تاول‌های سطحی پر از هوا و حلقه‌های پوسته؛ معمولاً بدون خارش؛ اغلب در تابستان | کرم دست حاوی اوره یا لاکتیک اسید |
| قارچ دست | اغلب فقط یک دست، همراه قارچ هر دو پا | پوسته‌ریزی و خشکی کف یک دست با چین‌های پوستی برجسته‌تر؛ گاهی لکه‌ی حلقوی با حاشیه‌ی برجسته | آزمایش خراش پوست و کرم ضدقارچ |
| پسوریازیس کف دست | کف دست و کف پا | کف دست و پا قرمز، خشک و ضخیم با ترک‌های عمیق و دردناک؛ حاشیه‌ی مشخص و معمولاً قرینه | مراجعه به پزشک |
| آفتاب‌سوختگی | پشت دست | پوسته‌ریزی پوستی که آفتاب سوخته | مرطوب‌کننده‌ی حاوی آلوئه‌ورا |
| کاوازاکی (کودکان) | دور ناخن‌ها، کف دست و کف پا | پوسته‌ریزی حدود روز دهم بیماری، پس از تب ۵ روزه یا بیشتر | مراجعه‌ی فوری |
شستن زیاد دست و مواد شوینده
تماس مکرر با آب، صابون و شوینده‌ها چربی‌های محافظ پوست را می‌برد و نتیجه‌اش خشکی، ترک و پوسته است. این نوع اگزما بیشتر در کسانی دیده می‌شود که دستشان مدام خیس است یا با شوینده، حلال و سیمان کار می‌کنند: نظافتچی‌ها، مراقبان کودک و سالمند، آشپزها، آرایشگران، مکانیک‌ها، پرستاران، پزشکان و دندان‌پزشکان، گل‌فروش‌ها و کارگران ساختمانی. هر کاری که تماس مکرر با آب یا بیش از ۱۰ بار شستن دست در روز دارد («کار خیس») احتمال اگزمای دست را بیشتر می‌کند. سابقه‌ی اگزمای آتوپیک هم احتمال آن را بیشتر می‌کند. سرانجام آن یکسان نیست: با مراقبت دقیق، اگزمای دست اغلب کامل بهبود پیدا می‌کند، ولی در بسیاری از موارد درمان آن را کنترل می‌کند بدون اینکه ریشه‌کن کند. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند از مشکلات طولانی‌مدت جلوگیری کند، پس حتی نوع خفیف آن را جدی بگیرید.
حساسیت تماسی: وقتی یک ماده‌ی خاص مقصر است
در درماتیت تماسی آلرژیک، سیستم ایمنی به ماده‌ای مثل نیکل و فلزات دیگر، عطر و مواد آرایشی، لاستیک یا چرم واکنش نشان می‌دهد. واکنش معمولاً چند ساعت تا چند روز پس از تماس ظاهر می‌شود و به همین دلیل ارتباطش با ماده‌ی مقصر به چشم نمی‌آید. پیدا کردن این ماده گاهی به تست حساسیت پوستی نیاز دارد که پزشک انجام می‌دهد.
آفتاب‌سوختگی
آفتاب‌سوختگی هم از علت‌های پوسته‌ریزی پشت دست است. دوش یا کمپرس خنک، مرطوب‌کننده‌ی حاوی آلوئه‌ورا یا سویا روی پوست نمناک و نوشیدن آب بیشتر کمک می‌کند. اگر پوست تاول زده، تاول را نترکانید تا خودش ترمیم شود.
علت پوست پوست شدن کف دست چیست؟
در کف دست چهار علت شایع‌تر است: کراتولیز اکسفولیاتیو (پوسته‌ی حلقوی و معمولاً بی‌خارش)، اگزمای دیس‌هیدروتیک (تاول‌های ریز و بسیار خارش‌دار)، قارچ دست (اغلب فقط یک دست) و پسوریازیس کف دست (پوسته‌های ضخیم). خارش، وجود تاول و درگیری یک یا هر دو دست سه سرنخ اصلی برای تشخیص این‌ها از هم است.
کراتولیز اکسفولیاتیو: پوسته‌ی حلقوی و بی‌خارش
اولین نشانه یک یا چند تاول سطحیِ پر از هوا روی انگشتان یا کف دست است. تاول‌ها می‌ترکند و نواحی گرد یا بیضی پوسته‌پوسته با حاشیه‌ای از پوسته به‌جا می‌گذارند. این نواحی سد محافظ طبیعی ندارند و ممکن است خشک و ترک‌خورده شوند، ولی معمولاً خارش ندارند. بیشتر در جوانان فعال دیده می‌شود و در حدود نیمی از مبتلایان در تابستان بیشتر است.
این حالت در کسانی که به دلیل تعریق زیاد کف دستشان همیشه عرق دارد شایع‌تر است. پوست سالم دوباره تشکیل می‌شود، ولی پوسته‌ریزی اغلب ظرف چند هفته برمی‌گردد. درمان آن محافظت از دست در برابر مواد تحریک‌کننده و استفاده از کرم دست حاوی اوره یا لاکتیک اسید است.
اگزمای دیس‌هیدروتیک: تاول‌های ریز و خارش شدید
در این نوع اگزما تاول‌های ریز پر از مایع روی کف دست، کناره و لای انگشتان (و گاهی کف پا) ایجاد می‌شود که بسیار خارش دارند. هر دوره معمولاً ۲ تا ۴ هفته طول می‌کشد و پس از آن پوست خشک و پوسته‌پوسته می‌شود و گاهی ترک‌های عمیق و دردناک پیدا می‌کند.
محرک‌های شناخته‌شده‌ی آن استرس جسمی و روحی، عرق و هوای گرم، خیس ماندن طولانی دست، و حساسیت به نیکل یا کبالت است. بیشتر در ۲۰ تا ۴۰ سالگی و در زنان دیده می‌شود و ۵ تا ۲۰ درصد از مبتلایان به اگزمای دست این نوع را دارند. این اگزما مسری نیست.
قارچ دست: وقتی فقط یک دست پوسته می‌دهد
قارچ دست (Tinea manuum) در بیشتر موارد فقط یک دست را درگیر می‌کند و اگر هر دو دست گرفتار شوند، درگیری نامتقارن است. معمولاً از جای دیگری از بدن، به‌ویژه قارچ پا یا کشاله‌ی ران، به دست می‌رسد؛ به همین دلیل الگوی «دو پا، یک دست» شناخته شده است. نشانه‌ی رایج آن پوسته‌ریزی و خشکی آرام‌گسترش‌یابنده در کف یک دست با چین‌های پوستی برجسته‌تر است و گاهی لکه‌ی حلقوی با حاشیه‌ی برجسته و مرکز روشن دیده می‌شود.
قارچ دست مسری است و با تماس مستقیم با فرد یا حیوان مبتلا یا وسایل آلوده منتقل می‌شود. تشخیص بالینی است و با میکروسکوپی و کشت نمونه‌ی خراش پوست تأیید می‌شود. کرم کورتون التهاب را موقتاً فرو می‌نشاند و پوست کم‌آزارتر به نظر می‌رسد، ولی قارچ را درمان نمی‌کند؛ با هر دوره مصرف، عفونت گسترده‌تر و ظاهرش ناشناختنی‌تر می‌شود و همین باعث می‌شود به اشتباه درماتیت تشخیص داده شود.
پسوریازیس کف دست
در پسوریازیس کف دست و پا، کف دست و کف پا کامل یا بخشی قرمز، خشک و ضخیم می‌شود و ترک‌های عمیق و دردناک پیدا می‌کند؛ حاشیه‌ی ضایعه مشخص است و درگیری معمولاً قرینه. پسوریازیس مسری نیست و پزشک تشخیص را بیشتر از ظاهر ضایعه و وجود پسوریازیس در جاهای دیگر بدن می‌گذارد؛ گاهی برای رد قارچ، نمونه‌ی خراش پوست می‌گیرد. درمان بسته به شدت از نرم‌کننده‌ی غلیظ و کراتولیتیک‌هایی مثل اوره و سالیسیلیک اسید شروع می‌شود؛ پماد کورتون بسیار قوی معمولاً ابتدا دو تا چهار هفته روزانه مصرف می‌شود و در موارد شدیدتر داروی خوراکی یا نوردرمانی مطرح است، همه فقط با تجویز پزشک.
پوسته‌ریزی بی‌درد دست و پا از کودکی
اگر پوست دست و پا بدون درد و به‌طور مداوم پوسته می‌دهد و با گرما، رطوبت، آب و اصطکاک بدتر می‌شود، یک بیماری ژنتیکی نادر به نام سندرم پوسته‌ریزی آکرال مطرح است که از جهش ژن TGM5 ناشی می‌شود. پوسته‌ریزی معمولاً کمی پس از تولد شروع می‌شود، ولی ممکن است در کودکی یا دیرتر آغاز شود. فقط چند ده مورد از آن گزارش شده، اما احتمالاً کمتر از واقع تشخیص داده می‌شود، چون علائمش خفیف و شبیه بیماری‌های پوستی دیگر است.
کمبود چه ویتامینی باعث پوسته شدن انگشتان می‌شود؟
ویتامینی که مستقیم‌ترین ارتباط را دارد نیاسین (ویتامین B3) است: کمبود شدید آن (بیماری پلاگر) راش پوسته‌دار و قرینه روی پوستی ایجاد می‌کند که در معرض آفتاب است و روی دست‌ها الگویی شبیه دستکش دارد. کمبود روی هم درماتیت ایجاد می‌کند؛ الگوی مشخص اطراف چشم، بینی و دهان و دست و پا بیشتر در نوع ارثی آن (آکرودرماتیت انتروپاتیکا) توصیف شده است. با این حال این کمبودها در کسی که تغذیه‌ی کافی دارد شایع نیستند و بیشتر همراه یک بیماری یا شرایط زمینه‌ای دیده می‌شوند؛ پس مکمل خوردن قدم اول درمان پوسته‌ی انگشت نیست.
| کمبود یا زیادی | الگوی پوستی | چه کسانی در خطرند | علائم همراه |
| کمبود نیاسین (B3) | راش قرینه روی پوست در معرض آفتاب؛ الگوی دستکشی روی دست‌ها | اختلال مصرف الکل، اسهال مزمن، سیروز کبد، رژیم غذایی متکی به ذرت | اسهال و اختلال شناختی |
| کمبود روی | درماتیت؛ در نوع ارثی (آکرودرماتیت انتروپاتیکا) اطراف چشم، بینی و دهان، باسن و پرینه و دست و پا | مصرف داروهای ادرارآور، دیابت، بیماری کلیه یا کبد، مصرف الکل، سلیاک و کرون، جراحی چاقی، سالمندان خانه‌نشین | ریزش مو، بی‌اشتهایی، دیر خوب شدن زخم |
| کمبود بیوتین (B7) | اطراف چشم، بینی و دهان | خوردن طولانی سفیده‌ی خام تخم‌مرغ، تغذیه‌ی وریدی طولانی، برخی داروهای ضدتشنج، سوءجذب | کم‌پشت شدن مو، ابرو و مژه |
| کمبود اسیدهای چرب ضروری | پوسته‌ریزی منتشر در کل بدن | نوزادان با تغذیه‌ی ناکافی، تغذیه‌ی وریدی طولانی بدون چربی، سوءجذب چربی | ریزش مو |
| زیادی ویتامین A | پوست خشک و زبر، لب ترک‌خورده | مصرف بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ واحد در روز برای چند ماه | کم‌پشت و زبر شدن مو، ریزش ابرو، خشکی چشم |
کمبود بیوتین نادر است، چون بیشتر مردم با یک رژیم غذایی متنوع بیوتین کافی می‌گیرند؛ و برای کسی که کمبود ندارد، شواهد سود مکمل بیوتین برای پوست، مو و ناخن قطعی نیست و مطالعه‌ی منتشرشده‌ای که این سود را نشان دهد در دست نیست. اگر به‌هر دلیل قرص یا آمپول بیوتین مصرف می‌کنید، پیش از آزمایش خون به پزشک و آزمایشگاه بگویید؛ به هشدار سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، بیوتین می‌تواند نتیجه‌ی برخی آزمایش‌ها را به‌طور قابل توجهی اشتباه نشان دهد، بدون اینکه خطا معلوم شود.
کمبود اسیدهای چرب ضروری نادر است و پوسته‌ریزی آن در کل بدن پخش است، نه فقط در انگشتان؛ بنابراین دلیلی برای مصرف خودسرانه‌ی مکمل امگا ۳ برای پوسته‌ی دست وجود ندارد. اگر می‌خواهید با منابع غذایی این چربی‌ها آشنا شوید، مطلب ویتامین F و منابع غذایی آن را بخوانید.
زیادی ویتامین A هم پوست را خشک و زبر می‌کند. مسمومیت مزمن معمولاً با مصرف بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ واحد در روز برای چند ماه رخ می‌دهد و پس از مسمومیت حاد هم پوست گاهی پوسته می‌دهد. پس مصرف مکمل‌های پرمقدار ویتامین A بدون نظر پزشک، به‌جای درمان، خودش می‌تواند علت خشکی پوست باشد.
برای بررسی کمبود، پزشک پس از معاینه آزمایش خون درخواست می‌کند. تفسیر این آزمایش‌ها همیشه ساده نیست؛ مثلاً پایین بودن آلبومین خون، تفسیر سطح روی را دشوار می‌کند. نمونه‌ی خون را می‌توان با آزمایش در منزل داد.
پوسته شدن دست و پای کودک: کی خطرناک است؟
بیشتر پوسته‌ریزی‌های دست کودک از خشکی پوست یا اگزماست. اما اگر پوسته‌ریزی نوک انگشتان یا کف دست و پا بعد از یک دوره‌ی تب ظاهر شده، باید به دو بیماری فکر کرد: کاوازاکی و مخملک.
بیماری کاوازاکی
کاوازاکی التهاب رگ‌های خونی است و حدود ۸۰٪ مبتلایان زیر ۵ سال‌اند. تشخیص آن بر پایه‌ی تب ۳۸ درجه یا بیشتر است که ۵ روز یا بیشتر طول بکشد، به‌علاوه‌ی دست‌کم ۴ مورد از این ۵ نشانه:
- قرمزی هر دو چشم
- التهاب و قرمزی دهان و لب‌ها
- قرمزی و تورم دست‌ها و پاها
- بثورات پوستی
- بزرگ شدن غدد لنفاوی گردن
پوسته‌ریزی دور ناخن‌ها، کف دست و کف پا حدود روز دهم بیماری شروع می‌شود؛ یعنی ممکن است وقتی تب قطع شده ظاهر شود. کاوازاکیِ درمان‌نشده در حدود ۲۵٪ کودکان رگ‌های قلب را درگیر می‌کند و درمان مؤثر، که در بیمارستان و ترجیحاً در ۱۰ روز اول بیماری انجام می‌شود، احتمال آنوریسم رگ‌های کرونر را از ۲۰٪ به کمتر از ۵٪ می‌رساند. اگر کودکتان چنین تبی داشته و حالا انگشتانش پوسته می‌دهد، همان روز به پزشک مراجعه کنید.
مخملک
مخملک عفونت استرپتوکوکی است که بیشتر در ۵ تا ۱۵ سالگی دیده می‌شود: تب، گلودرد و بثوراتی زبر مثل سنباده که از تنه شروع می‌شود و به بقیه‌ی بدن پخش می‌شود. بیماری معمولاً حدود یک هفته طول می‌کشد و وقتی بثورات کم‌رنگ می‌شود، پوست ممکن است مثل آفتاب‌سوختگی پوسته بدهد. مخملک با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود و به‌راحتی سرایت می‌کند؛ پیش از رفتن به مطب با پزشک تماس بگیرید.
کرم هیدروکورتیزون را برای کودک زیر ۱۰ سال بدون نظر پزشک یا داروساز استفاده نکنید. اگر بردن کودک بیمار به مطب دشوار است، ویزیت متخصص اطفال در منزل یک راه برای معاینه‌ی اولیه است؛ ولی درمان کاوازاکی (ایمونوگلوبولین وریدی و آسپرین) در بیمارستان انجام می‌شود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر پوسته‌ریزی با مراقبت منظم خانگی بهتر نشده، اگر کرم هیدروکورتیزون ۱٪ را زده‌اید و علائم بیش از ۷ روز مانده، یا اگر پوسته‌ریزی بی‌دلیل است یا با تب و لرز همراه شده، به پزشک مراجعه کنید. بعضی نشانه‌ها فوری‌اند و نباید منتظر ماند.
مراجعه در روزهای آینده
- خشکی و پوسته‌ریزی با وجود مرطوب‌کننده‌ی منظم ادامه دارد یا دست‌ها دردناک شده‌اند.
- نشانه‌های عفونت: تاول‌های بسیار دردناک، چرک زرد یا سبز، یا دلمه‌ی زرد-قهوه‌ای روی تاول‌ها. اگر پوست دست دردناک، گرم و متورم شد، نشانه‌ی عفونت پوست است و همان روز باید به پزشک مراجعه کنید.
- فقط یک دست درگیر است یا پاها هم خارش و پوسته دارند (احتمال قارچ).
- تاول‌های ریز و خارش‌دار که مدام برمی‌گردند.
- پوسته‌ی ضخیم کف دست یا پا که با مرطوب‌کننده بهتر نمی‌شود.
مراجعه‌ی فوری یا اورژانس
- بثوراتی که در بدن پخش می‌شود، تاول و کنده شدن آسان پوست، به‌خصوص پس از شروع داروی جدید (مثل برخی داروهای ضدتشنج، آنتی‌بیوتیک‌ها و مسکن‌های ضدالتهاب)، همراه با تورم یا تنگی نفس. این تصویر ممکن است سندرم استیونز-جانسون باشد که باید فوراً در بیمارستان درمان شود.
- تب ۳۸٫۹ درجه یا بیشتر همراه با قرمزی منتشر پوست و افت فشار یا سرگیجه‌ی شدید؛ در سندرم شوک توکسیک، پوسته‌ریزی ۱ تا ۲ هفته پس از بثورات ظاهر می‌شود.
- کودکی که ۵ روز یا بیشتر تب داشته و نشانه‌های کاوازاکی دارد.
برای بیمار سالمند یا کم‌تحرک که پوسته‌ریزی دستش با بیماری زمینه‌ای یا مصرف چند دارو همراه است، ویزیت متخصص داخلی در منزل می‌تواند قدم اول باشد و در صورت نیاز، بیمار به متخصص پوست ارجاع داده می‌شود.
سوالات متداول
آیا استرس باعث پوسته شدن دست می‌شود؟
استرس جسمی و روحی از محرک‌های شناخته‌شده‌ی اگزمای دیس‌هیدروتیک است و می‌تواند این نوع اگزما را شعله‌ور کند. در این حالت تاول‌های ریز خارش‌دار روی کف دست و کناره‌ی انگشتان ظاهر می‌شود و پس از خشک شدن، پوسته می‌دهد. کم کردن استرس یکی از توصیه‌های مراقبتی این نوع اگزماست.
آیا پوسته شدن انگشتان دست مسری است؟
بیشتر علت‌ها مسری نیستند؛ اگزمای دیس‌هیدروتیک و پسوریازیس از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شوند. استثنای مهم قارچ دست است که با تماس مستقیم با فرد یا حیوان مبتلا یا وسایل آلوده منتقل می‌شود. مخملک در کودکان هم به‌راحتی سرایت می‌کند.
پوسته‌های دست را بکنم یا بگذارم بماند؟
پوسته‌ها را نکنید و تاول‌ها را نترکانید. پوستِ روی تاول لایه‌های زیرین را از عفونت محافظت می‌کند و ناحیه‌ای که پوسته‌اش کنده شده، سد محافظ طبیعی ندارد و راحت‌تر خشک و ترک‌خورده می‌شود. به‌جای کندن، پوسته را با پماد مرطوب‌کننده نرم نگه دارید.
چرا پوسته شدن کف دست در تابستان بیشتر می‌شود؟
کراتولیز اکسفولیاتیو در حدود نیمی از مبتلایان در تابستان بیشتر است و در کسانی که کف دستشان زیاد عرق می‌کند شایع‌تر است. اگزمای دیس‌هیدروتیک هم با هوای گرم، رطوبت و عرق شعله‌ور می‌شود. در زمستان برعکس، سرما و تماس مکرر با آب از عوامل تحریک‌کننده‌ی پوست دست‌اند؛ به همین دلیل شستن با آب ولرم به‌جای آب داغ توصیه می‌شود.
پوسته شدن دست چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
به علت بستگی دارد. هر دوره‌ی اگزمای دیس‌هیدروتیک معمولاً ۲ تا ۴ هفته طول می‌کشد؛ کراتولیز اکسفولیاتیو خوب می‌شود ولی اغلب ظرف چند هفته برمی‌گردد؛ درمان قارچ دست با کرم ضدقارچ ممکن است تا حدود ۴ هفته طول بکشد؛ و در پسوریازیس کف دست، پماد کورتون بسیار قوی معمولاً ابتدا دو تا چهار هفته روزانه مصرف می‌شود، فقط با تجویز پزشک. اگزمای تحریکی تا وقتی تماس با عامل تحریک‌کننده ادامه دارد معمولاً بهبود پیدا نمی‌کند.
جمع‌بندی
پوسته شدن انگشتان دست در بیشتر موارد با سه عادت بهتر می‌شود: شستن ملایم با آب ولرم، مرطوب‌کننده بلافاصله بعد از هر شستن و دستکش هنگام کار با آب و شوینده؛ به‌علاوه‌ی پماد و دستکش نخی در شب. پماد را علت تعیین می‌کند: اوره و لاکتیک اسید برای پوسته‌ی ضخیم، کورتون کوتاه‌مدت برای اگزمای ملتهب و ضدقارچ فقط برای قارچ تأییدشده.
پوسته‌ریزی فقط یک دست، تاول‌های خارش‌دار، نشانه‌های عفونت یا بهبود نیافتن با مراقبت خانگی دلیل مراجعه به پزشک است. پوسته‌ریزی انگشتان کودک پس از تب ۵ روزه، یا کنده شدن پوست پس از شروع داروی جدید، فوری است.
منابع
۱. توصیه‌های متخصصان پوست برای رفع خشکی پوست، آکادمی پوست آمریکا (AAD)
۲. اگزمای دیس‌هیدروتیک: مراقبت از خود، آکادمی پوست آمریکا (AAD)
۳. درمان آفتاب‌سوختگی، آکادمی پوست آمریکا (AAD)
۴. اگزمای دست و راهنمای مراقبت درست از دست‌ها، انجمن پوست مراقبت‌های اولیه بریتانیا (PCDS)
۵. درماتیت دست، DermNet
۶. کراتولیز اکسفولیاتیو، DermNet، ۲۰۱۸
۷. قارچ دست (Tinea manuum)، DermNet
۸. تینه‌آ اینکوگنیتو (قارچ تغییریافته با کورتون)، DermNet
۹. نرم‌کننده‌ها و مرطوب‌کننده‌ها، DermNet
۱۰. کرم سد پوست (Barrier cream)، DermNet
۱۱. اوره، DermNet
۱۲. پسوریازیس کف دست و پا، DermNet
۱۳. کمبود بیوتین، DermNet
۱۴. اگزمای دیس‌هیدروتیک، کلیولند کلینیک
۱۵. پومفولیکس (اگزمای دیس‌هیدروتیک)، NHS
۱۶. درماتیت تماسی، NHS
۱۷. هیدروکورتیزون برای پوست، NHS
۱۸. قارچ حلقوی (Ringworm)، NHS
۱۹. سلولیت (عفونت پوست)، NHS
۲۰. مخملک، NHS
۲۱. سندرم استیونز-جانسون، NHS
۲۲. پسوریازیس، NHS
۲۳. کمبود نیاسین، دستنامه‌ی پزشکی MSD
۲۴. کمبود روی، دستنامه‌ی پزشکی MSD
۲۵. کمبود اسیدهای چرب ضروری، دستنامه‌ی پزشکی MSD
۲۶. مسمومیت با ویتامین A، دستنامه‌ی پزشکی MSD
۲۷. بیماری کاوازاکی، دستنامه‌ی پزشکی MSD
۲۸. بیماری کاوازاکی: مرور بالینی، مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC)
۲۹. درباره‌ی مخملک، مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC)
۳۰. تعریف موردی سندرم شوک توکسیک، مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC)، ۲۰۱۱
۳۱. بهداشت دست و سلامت پوست کارکنان درمان، مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC)
۳۲. تداخل بیوتین با آزمایش‌های تروپونین، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)
۳۳. سندرم پوسته‌ریزی آکرال، MedlinePlus Genetics، کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا
۳۴. بیوتین (ویتامین B7)، منبع تغذیه‌ی دانشکده‌ی بهداشت عمومی هاروارد
این مطلب جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جای معاینه را نمی‌گیرد. تشخیص علت پوسته‌ریزی و انتخاب داروهای تجویزی بر عهده‌ی پزشک است.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.